Review Sách Đạo Đức Kinh Trị quốc và phê Phán xã hội của Lão Tử

Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử không chỉ dừng lại ở việc bàn luận cách tu dưỡng nội tâm của từng cá nhân, mà còn mở rộng tầm nhìn sang vấn đề trị quốc và trật tự xã hội. Tuy nhiên, điểm đặc biệt trong cách tiếp cận của ông nằm ở chỗ: Lão Tử không xem xã hội như một cỗ máy cần điều khiển bằng quyền lực, luật lệ hay kỹ thuật cai trị, mà xem xã hội là tấm gương phản chiếu trực tiếp tâm thức con người. Theo ông, xã hội loạn không phải vì thiếu pháp luật, mà vì con người đã rời xa Đạo đánh mất sự giản dị, tự nhiên và chân thật vốn có.

Lão Tử nhìn thấy rất rõ một nghịch lý: càng muốn kiểm soát xã hội bằng quyền lực và mệnh lệnh, xã hội lại càng rối loạn. Vì vậy, ông phản đối các chính sách hà khắc, coi đó là biểu hiện của sự bất an từ phía người cầm quyền. Khi nhà nước ban hành quá nhiều luật lệ, cấm đoán và hình phạt, con người không trở nên thiện lương hơn, mà chỉ trở nên tinh vi hơn trong việc đối phó. Người dân học cách che giấu, lách luật, sống hai mặt: bên ngoài tuân thủ, bên trong chống đối. Trật tự khi ấy chỉ là trật tự bề mặt, được duy trì bằng sợ hãi chứ không phải bằng sự đồng thuận nội tâm.

Theo Lão Tử, một xã hội như vậy giống như mặt nước bị ép phẳng bằng lực mạnh: nhìn thì yên, nhưng bên dưới là những dòng chảy ngầm đầy bất ổn. Sự oán giận, bất mãn bị dồn nén lâu ngày sẽ tìm cơ hội bùng phát, và khi đó, hỗn loạn trở nên khó kiểm soát hơn gấp nhiều lần. Do đó, ông cho rằng: càng nhiều chính lệnh, dân càng nghèo; càng nhiều cấm đoán, xã hội càng bất an.

Song song với việc phê phán chính sách hà khắc, Lão Tử còn chỉ trích mạnh mẽ lễ nghi hình thức. Trong mắt ông, lễ nghĩa không phải là nền tảng đạo đức nguyên sơ, mà chỉ là “lớp vỏ” xuất hiện khi đạo đức thật sự đã suy tàn. Khi con người còn sống bằng lòng chân thành và tin cậy lẫn nhau, họ không cần đến quá nhiều nghi thức để ràng buộc hành vi. Nhưng khi sự chân thật mất đi, lễ nghi được dựng lên để thay thế như một cách vá víu cho khoảng trống nội tâm.

Lão Tử từng nói: “Lễ là đầu mối của sự loạn.” Câu nói này không nhằm phủ nhận hoàn toàn giá trị của lễ nghĩa, mà là lời cảnh báo: một xã hội càng tôn sùng hình thức đạo đức, càng cho thấy đạo đức thật sự đã không còn hiện diện trong lòng người. Khi con người mải tuân thủ chuẩn mực bên ngoài mà không quay về tự soi xét nội tâm, xã hội dần trở nên giả tạo, nơi cái đúng được trình diễn, chứ không được sống thật.

Danh lợi và chiến tranh là hai biểu hiện cực đoan nhất của xã hội rời xa Đạo, và vì vậy cũng là đối tượng phê phán mạnh mẽ trong tư tưởng Lão Tử. Ông nhìn thấy rằng khi danh vọng và quyền lực được tôn vinh, con người dễ đánh mất giới hạn, sẵn sàng chà đạp lên nhau để đạt mục tiêu. Chiến tranh, trong mắt Lão Tử, không bao giờ là biểu hiện của sức mạnh, mà là dấu hiệu của sự bất lực trong việc trị quốc bằng Đạo. Nó không mang lại hòa bình lâu dài, mà chỉ gieo thêm oán hận, khổ đau và vòng lặp bạo lực.

Từ những phê phán ấy, Lão Tử đề xuất một lý tưởng trị quốc hoàn toàn khác với tư duy thông thường: chính quyền tối giản. Một nhà nước lý tưởng, theo ông, không phải là nhà nước hiện diện ở mọi ngóc ngách đời sống, mà là nhà nước biết lùi lại đúng lúc, để con người tự điều chỉnh theo bản tính tự nhiên. Khi luật lệ ít mà phù hợp, khi đời sống không bị kích thích bởi tham vọng và cạnh tranh quá mức, xã hội tự nhiên tìm lại được sự cân bằng.

Cốt lõi của mô hình trị quốc này không nằm ở thể chế, mà nằm ở phẩm chất của người lãnh đạo, được Lão Tử gọi là “tam bảo”: từ ái, tiết kiệm và khiêm hạ.
– Từ ái giúp người lãnh đạo không xem dân như đối tượng để quản lý, mà như sinh mệnh cần được bảo hộ.
– Tiết kiệm không chỉ là tiết kiệm của cải, mà là tiết chế dục vọng, không phô trương quyền lực, không nuôi dưỡng lòng tham tập thể.
– Khiêm hạ giúp người lãnh đạo không đứng trên dân chúng, không tranh công, không chiếm ánh hào quang về mình.

Theo Lão Tử, chính sự khiêm hạ ấy mới tạo nên uy tín bền vững. Một người lãnh đạo càng ít xuất hiện để thể hiện quyền lực, xã hội càng ổn định. Khi dân không bị kích thích bởi nỗi sợ và tham vọng, họ sống giản dị hơn, chân thật hơn, và trật tự xã hội được hình thành một cách tự nhiên, không cần cưỡng ép.

Thông điệp sâu xa nhất trong tư tưởng trị quốc của Lão Tử là: muốn xã hội yên ổn, trước hết phải giảm dục vọng. Dục vọng cá nhân khi được khuyến khích ở quy mô lớn sẽ biến thành tham nhũng, tranh giành, và cuối cùng là bạo lực. Ngược lại, khi con người biết đủ, biết dừng, và không bị dẫn dắt bởi những ham muốn vô hạn, xã hội có thể vận hành hài hòa mà không cần đến quá nhiều biện pháp cưỡng chế.

Điều quan trọng là Lão Tử không kêu gọi con người quay về đời sống nguyên thủy, cũng không phủ nhận sự phát triển. Ông chỉ kêu gọi trở về chất phác trong tâm. Chất phác không phải là ngu dốt hay lạc hậu, mà là không bị tha hóa bởi danh lợi, hình thức và những giá trị giả tạo. Một xã hội chất phác là xã hội nơi con người sống gần với tự nhiên, tôn trọng lẫn nhau, và không biến cuộc sống thành một cuộc đua vô tận.

Trong bối cảnh hiện đại, khi xã hội ngày càng phức tạp và áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, tư tưởng trị quốc và phê phán xã hội của Lão Tử vẫn giữ nguyên giá trị thời sự. Ông nhắc nhở chúng ta rằng: sự suy đồi không đến từ thiếu tiến bộ, mà từ việc đánh mất sự cân bằng nội tâm. Chỉ khi con người biết giảm bớt tham vọng, giản lược cái thừa, và sống thuận theo Đạo, xã hội mới có thể tránh được vòng xoáy bất ổn và khổ đau kéo dài.